Jak zacząć z LaTeX-em — praktyczny przewodnik dla początkujących

Słyszałeś, że LaTeX produkuje piękniejsze dokumenty niż Word. Widziałeś te perfekcyjnie złożone prace naukowe, podręczniki z idealnymi wzorami i spisy treści, które nigdy się nie rozjeżdżają. Chcesz spróbować — ale nie wiesz, od czego zacząć. Ten artykuł jest dla Ciebie. Przeprowadzimy Cię krok po kroku: od pustego pliku do gotowego PDF-a z tytułem, rozdziałami, wzorami, tabelą i bibliografią.

---

Czym jest LaTeX (i czym nie jest)

LaTeX (wymowa: la-tech lub lej-tech) to system składu tekstu, nie edytor. To ważne rozróżnienie. Word, Google Docs czy LibreOffice to edytory WYSIWYG (What You See Is What You Get) — formatujesz tekst wizualnie, widząc od razu efekt końcowy. LaTeX działa inaczej: piszesz kod źródłowy w pliku .tex, a następnie kompilujesz go do PDF-a.

Analogia dla programistów: LaTeX jest do dokumentów tym, czym HTML+CSS do stron internetowych. Definiujesz strukturę i treść, a system zajmuje się renderowaniem.

Analogia dla nie-programistów: wyobraź sobie, że zamiast ręcznie ustawiać marginesy, kroje pisma i odstępy, mówisz komputerowi „to jest tytuł, to jest akapit, to jest wzór” — a on sam wie, jak to najlepiej wyglądać powinno.

LaTeX został stworzony przez Lesliego Lamporta w 1984 roku jako nakładka na system TeX Donalda Knutha (1978). Od ponad 40 lat jest standardem w wydawnictwach naukowych, uczelniach i firmach technologicznych na całym świecie.

---

Czego potrzebujesz, żeby zacząć

Do pracy z LaTeX-em potrzebujesz dwóch rzeczy:

• Dystrybucja TeX — pakiet programów, które kompilują pliki .tex do PDF. Najpopularniejsze to TeX Live (multiplatformowa, rekomendowana), MiKTeX (Windows) i MacTeX (macOS — de facto TeX Live z GUI).
• Edytor tekstu — dowolny program, w którym napiszesz kod źródłowy. Może to być Notatnik, ale lepiej użyć czegoś z podświetlaniem składni i podglądem PDF.

Dwie drogi na start

Rekomendacja na start: zacznij od Overleaf — wejdź na overleaf.com, załóż konto i kliknij „New Project → Blank Project”. Za 30 sekund będziesz miał działające środowisko. Gdy poczujesz, że potrzebujesz więcej (dłuższy czas kompilacji, praca offline, Git), przejdź na instalację lokalną — opisaliśmy to szczegółowo w artykule Overleaf vs lokalny LaTeX.

---

Twój pierwszy dokument

Oto najprostszy działający dokument LaTeX:

\documentclass[12pt, a4paper]{article}

\begin{document}

Witaj, świecie!

\end{document}

Wynik kompilacji:

Trzy linie, trzy koncepty — to cała „ramka” każdego dokumentu LaTeX:

1. \documentclass — deklarujesz, jaki typ dokumentu tworzysz. Opcje w nawiasach kwadratowych (12pt, a4paper) to ustawienia globalne.
2. \begin{document} — tutaj zaczyna się właściwa treść.
3. \end{document} — tutaj się kończy. Wszystko poniżej LaTeX ignoruje.

Wszystko między \documentclass a \begin{document} to preambula — miejsce, gdzie ładujesz pakiety, definiujesz tytuł, autora i konfigurację dokumentu.

---

Anatomia prawdziwego dokumentu

Rozbudujmy nasz przykład do czegoś użytecznego:

\documentclass[12pt, a4paper]{article}

% ── Preambula ──────────────────────────
\usepackage[utf8]{inputenc}      % kodowanie znaków
\usepackage[T1]{fontenc}         % kodowanie fontów
\usepackage[polish]{babel}       % dzielenie wyrazów, „cudzysłowy"
\usepackage{lmodern}             % font Latin Modern
\usepackage{microtype}           % optyczne wyrównanie marginesów
\usepackage{amsmath, amssymb}    % wzory matematyczne
\usepackage{graphicx}            % wstawianie ilustracji
\usepackage{booktabs}            % ładniejsze tabele
\usepackage{hyperref}            % hiperłącza w PDF

\title{Mój pierwszy dokument}
\author{Jan Kowalski}
\date{\today}

% ── Treść ──────────────────────────────
\begin{document}

\maketitle                       % generuje stronę tytułową
\tableofcontents                 % generuje spis treści
\newpage

\section{Wstęp}
To jest mój pierwszy dokument w systemie LaTeX.

\section{Metody}
Zastosowaliśmy analizę statystyczną opisaną
w rozdziale~\ref{sec:wyniki}.

\section{Wyniki}
\label{sec:wyniki}
Wyniki przedstawiono w tabeli~\ref{tab:dane}.

\section{Podsumowanie}
LaTeX jest prostszy, niż się wydaje.

\end{document}

Wynik kompilacji — gotowy PDF z tytułem, spisem treści, sekcjami i tabelą:

Zwróć uwagę na kilka kluczowych mechanizmów:

• \usepackage{...} — ładuje pakiety rozszerzające funkcjonalność. Pakiety to największa siła LaTeX-a — jest ich ponad 4 000, na każdy problem znajdziesz gotowe rozwiązanie.
• \label i \ref — system cross-referencji. Oznaczasz element etykietą (\label{sec:wyniki}), a potem odwołujesz się do niego (\ref{sec:wyniki}). LaTeX sam wstawi właściwy numer. Dodasz nowy rozdział w środku? Cała reszta przenumerowuje się automatycznie.
• \tableofcontents — automatyczny spis treści. Generuje się na podstawie \section, \subsection itd. Zero ręcznej pracy.
• ~ (tylda) — niełamliwa spacja. Zapobiega rozdzieleniu słów na końcu wiersza: w rozdziale~3 nigdy nie zostanie podzielone tak, że „3” znajdzie się na początku następnej linii.
• % — komentarz. Wszystko po znaku procenta do końca linii jest ignorowane.

---

Klasy dokumentów — którą wybrać

Klasa dokumentu (to, co wpisujesz w \documentclass{}) definiuje strukturę i domyślne formatowanie. Oto najważniejsze klasy:

Tak wygląda hierarchia sekcjonowania w klasie article:

Zasada kciuka: jeśli nie wiesz, którą wybrać — zacznij od article. Gdy potrzebujesz rozdziałów (\chapter), przejdź na report. Gdy piszesz książkę z dedykacją, przedmową i indeksem — użyj book lub memoir.

---

Wzory matematyczne — to, w czym LaTeX jest najlepszy

To jest ta funkcja, która sprawiła, że LaTeX stał się standardem w nauce. Wzory wpisuje się w dwóch trybach:

Tryb inline — wzór w tekście, otoczony znakami dolara:

Równanie Einsteina $E = mc^2$ zmieniło fizykę.

Wynik: równanie pojawia się wewnątrz zdania, dopasowując rozmiar do tekstu.

Tryb display — wzór wycentrowany w osobnej linii:

Rozkład normalny opisuje wzór:
\[
  f(x) = \frac{1}{\sigma\sqrt{2\pi}}
  \, e^{-\frac{1}{2}\left(\frac{x-\mu}{\sigma}\right)^2}
\]

A oto zestaw najczęściej używanych komend matematycznych — Twój minisłownik na start:

% Ułamki
\frac{licznik}{mianownik}         % np. \frac{a}{b}

% Potęgi i indeksy
x^{2}     x_{i}     x_{i}^{2}    % x², xᵢ, xᵢ²

% Pierwiastki
\sqrt{x}     \sqrt[3]{x}         % √x, ³√x

% Sumy, całki, iloczyny
\sum_{i=1}^{n} x_i               % Σ
\int_{a}^{b} f(x)\,dx            % ∫
\prod_{i=1}^{n} x_i              % Π

% Litery greckie
\alpha  \beta  \gamma  \delta     % α β γ δ
\Omega  \Sigma  \Phi  \Lambda     % Ω Σ Φ Λ

% Relacje i operatory
\leq  \geq  \neq  \approx        % ≤ ≥ ≠ ≈
\cdot  \times  \div  \pm          % · × ÷ ±
\infty  \partial  \nabla          % ∞ ∂ ∇

% Macierze (wymaga pakietu amsmath)
\begin{pmatrix}
  a & b \\
  c & d
\end{pmatrix}

% Równania warunkowe
f(x) = \begin{cases}
  x^2  & \text{dla } x > 0 \\
  0    & \text{w przeciwnym razie}
\end{cases}

Tak wyglądają te wzory po kompilacji — rozkład normalny, całka, szereg Taylora, macierz, równania warunkowe i równania Maxwella:

Złota zasada: tekst wewnątrz wzorów otaczaj komendą \text{} (wymaga pakietu amsmath). Bez tego LaTeX potraktuje litery jako zmienne i sformatuje je kursywą z dziwnymi odstępami.

---

Tabele

Tabele w LaTeX-u wymagają trochę więcej uwagi, ale dają piękne rezultaty — szczególnie z pakietem booktabs:

\usepackage{booktabs}  % w preambule

\begin{table}[htbp]
  \centering
  \caption{Porównanie algorytmów sortowania}
  \label{tab:sortowanie}
  \begin{tabular}{lcc}
    \toprule
    Algorytm      & Złożoność średnia  & Stabilny \\
    \midrule
    Bubble sort   & $O(n^2)$           & Tak      \\
    Quick sort    & $O(n \log n)$      & Nie      \\
    Merge sort    & $O(n \log n)$      & Tak      \\
    \bottomrule
  \end{tabular}
\end{table}

Efekt — porównaj z tabelami w Wordzie:

Kluczowe elementy:

• {lcc} — definicja kolumn: l (wyrównanie do lewej), c (centrowanie), r (do prawej). Tyle liter, ile kolumn.
• \toprule, \midrule, \bottomrule — linie z pakietu booktabs. Nigdy nie używaj \hline — wynik wygląda amatorsko.
• & — separator kolumn.
• \\ — koniec wiersza.
• [htbp] — sugestia dla LaTeX-a, gdzie umieścić tabelę: here, top, bottom, page. LaTeX sam wybiera optymalne miejsce.

---

Ilustracje

Wstawianie grafik wymaga pakietu graphicx:

\usepackage{graphicx}  % w preambule

\begin{figure}[htbp]
  \centering
  \includegraphics[width=0.8\textwidth]{wykres.pdf}
  \caption{Zależność temperatury od czasu.}
  \label{fig:wykres}
\end{figure}

Formaty plików: LaTeX najlepiej radzi sobie z grafikami wektorowymi — PDF dla diagramów i wykresów, PNG dla zdjęć i screenshotów. Unikaj JPG dla wykresów (rozmycie) i EPS (przestarzały format).

Odwołanie do rysunku w tekście: Jak widać na rysunku~\ref{fig:wykres}, temperatura rośnie liniowo. — LaTeX sam wstawi właściwy numer.

---

Bibliografia

Do zarządzania źródłami LaTeX używa systemu BibTeX (lub nowszego Biber z pakietem biblatex). Źródła przechowujesz w pliku .bib:

% plik: bibliografia.bib

@article{einstein1905,
  author  = {Albert Einstein},
  title   = {Zur Elektrodynamik bewegter Körper},
  journal = {Annalen der Physik},
  year    = {1905},
  volume  = {322},
  number  = {10},
  pages   = {891--921}
}

@book{knuth1984,
  author    = {Donald E. Knuth},
  title     = {The TeXbook},
  publisher = {Addison-Wesley},
  year      = {1984}
}

W dokumencie cytujesz źródło komendą \cite{}:

Teoria względności~\cite{einstein1905}
zmieniła fizykę XX wieku.

\bibliographystyle{plain}       % styl bibliografii
\bibliography{bibliografia}     % nazwa pliku .bib

Wynik — automatyczne cytowania i sformatowana lista źródeł:

LaTeX automatycznie formatuje bibliografię zgodnie z wybranym stylem (plain, apa, ieee, chicago i wiele innych), numeruje źródła i tworzy hiperłącza.

Skąd brać wpisy BibTeX? Google Scholar — pod każdym wynikiem kliknij ikonkę cytowania (”), wybierz „BibTeX” i skopiuj gotowy wpis. Mendeley i Zotero też eksportują do .bib.

---

10 pakietów, które zainstaluj od razu

Oto pakiety, które powinny znaleźć się w preambule praktycznie każdego dokumentu:

• inputenc + fontenc — poprawne kodowanie znaków (UTF-8, T1). Bez nich polskie znaki nie będą działać.
• babel z opcją [polish] — poprawne dzielenie wyrazów po polsku, polskie nazwy („Spis treści” zamiast „Table of Contents”), cudzysłowy.
• lmodern — font Latin Modern — ulepszona wersja domyślnego Computer Modern z pełnym wsparciem polskich znaków.
• microtype — mikrotypografia: optyczne wyrównanie marginesów, rozciąganie znaków, lepsze dzielenie wyrazów. Jedna linia kodu, widoczna poprawa jakości.
• amsmath + amssymb — rozszerzone środowiska matematyczne (align, cases, pmatrix) i symbole.
• graphicx — wstawianie ilustracji (\includegraphics).
• booktabs — profesjonalne tabele z \toprule, \midrule, \bottomrule.
• hyperref — klikalny spis treści, hiperłącza, zakładki w PDF. Zawsze ładuj jako ostatni — ten pakiet modyfikuje wiele komend i może powodować konflikty, jeśli jest załadowany zbyt wcześnie.
• geometry — łatwa kontrola marginesów: \usepackage[margin=2.5cm]{geometry}.
• enumitem — zaawansowana konfiguracja list (numerowanych i nienumerowanych).

---

Najczęstsze błędy początkujących

Po latach pracy z LaTeX-em wiem, na czym potykają się nowi użytkownicy. Oto lista najczęstszych problemów i ich rozwiązań:

• Brak $...$ wokół wzorów — jeśli widzisz błąd „Missing $ inserted”, to znaczy, że gdzieś wpisałeś symbol matematyczny (np. _, ^, \frac) poza trybem matematycznym. Otocz wzór dolarami.
• Niezamknięty nawias klamrowy — LaTeX wymaga dokładnej parności { i }. Jeden brakujący nawias może wygenerować kaskadę niezrozumiałych błędów. Porady: kompiluj często (po każdym akapicie), a w VS Code włącz podświetlanie par nawiasów.
• Brakujący pakiet — błąd „Undefined control sequence” zwykle oznacza, że użyłeś komendy z pakietu, którego nie załadowałeś w preambule. Np. \mathbb{R} wymaga amssymb.
• Kompilacja jednorazowa przy cross-referencjach — jeśli widzisz ?? zamiast numeru rozdziału czy rysunku, skompiluj dokument dwukrotnie. Pierwsze uruchomienie tworzy etykiety, drugie je wypełnia.
• Używanie \\ do robienia akapitów — w LaTeX-u nowy akapit tworzy się pustą linią, nie podwójnym backslashem. Komenda \\ łamie linię wewnątrz akapitu (co prawie nigdy nie jest tym, czego chcesz).
• Używanie $$...$$ zamiast \[...\] — podwójny dolar to stara składnia TeX-a. Powoduje problemy z odstępami i pakietem amsmath. Zawsze używaj \[...\] dla wzorów wyświetlanych.

---

Od zera do gotowego PDF-a — ćwiczenie praktyczne

Najlepszy sposób nauki to praktyka. Oto zadanie, które przeprowadzi Cię przez wszystkie opisane mechanizmy:

1. Otwórz Overleaf (lub VS Code z TeX Live).
2. Utwórz nowy projekt z klasą article.
3. Dodaj preambulę z pakietami: babel, amsmath, graphicx, booktabs, hyperref.
4. Dodaj tytuł, autora i datę. Wygeneruj stronę tytułową (\maketitle) i spis treści (\tableofcontents).
5. Utwórz 3 sekcje: Wstęp, Metody, Wyniki.
6. W sekcji Metody wstaw wzór inline i wzór display.
7. W sekcji Wyniki utwórz tabelę z booktabs.
8. Dodaj cross-referencję z Metod do Wyników (\label + \ref).
9. Skompiluj dwukrotnie (żeby referencje się wypełniły).
10. Sprawdź, czy spis treści jest poprawny i hiperłącza działają.

Jeśli wykonasz te 10 kroków, będziesz znał 90% tego, czego potrzebujesz do codziennej pracy z LaTeX-em. Reszta to już kwestia odkrywania kolejnych pakietów i szlifowania warsztatu.

---

Co dalej?

LaTeX to temat-rzeka. Gdy opanujesz podstawy, warto poznać:

• TikZ / pgfplots — rysowanie diagramów i wykresów bezpośrednio w kodzie LaTeX (wektory, nigdy się nie pikselizują).
• Bibliografie z Biber/BibLaTeX — nowoczesna alternatywa dla BibTeX-a z lepszą obsługą UTF-8, stylów i filtrowania.
• Własne komendy i środowiska — \newcommand i \newenvironment pozwalają tworzyć skróty i automatyzować powtarzalne wzorce.
• Klasy KOMA-Script (scrartcl, scrreprt, scrbook) — europejskie alternatywy dla standardowych klas z dużo większą konfigurowalnością.
• Git + LaTeX — wersjonowanie plików .tex to czysta przyjemność (w przeciwieństwie do plików .docx, które w Git są bezużyteczne).

Jeśli wolisz zlecić skład profesjonaliście zamiast uczyć się samodzielnie — napisz do nas. Przyjmujemy tekst w dowolnym formacie i dostarczamy gotowy PDF w jakości drukarskiej.